Gids

Ruimtelijke kwaliteit in het planningsproces

Ruimtelijke kwaliteit realiseren is een zaak van lange adem. In iedere fase van het planningsproces is ruimtelijke kwaliteit op een andere manier aan de orde. In de initiatieffase gaat het om ruimtelijke kwaliteit vertaald in waarden, doelen en strevingen. In de visiefase gaat het om de vraag welke kwaliteiten gebruikt en ontwikkeld kunnen worden; daarbij komen ruimtelijke structuren en concepten in beeld. In de uitvoeringsfase wordt ruimtelijke kwaliteit projectmatig uitgewerkt in inrichting en vormgeving. Ruimtelijke kwaliteit in de gebruiksfase komt tot uitdrukking in de beleving door gebruikers en steunt op voorzieningen, gebruiksregels en beheer. Pas als in de beleving van gebruikers sprake is van ruimtelijke kwaliteit, is het een realiteit geworden.

Werken aan ruimtelijke kwaliteit
Voor de vier fasen van het planningsproces wordt hier kort geschetst op welke manier ruimtelijke kwaliteit kan worden geconcretiseerd.


Initiatieffase


Stap 1 Denkkader

  • Gebruik de matrix als kader voor een brainstorm. De voorbeeldbegrippen in de matrix zijn bedoeld om je op ideeën te brengen.
  • Stel daarbij de vraag: welke kwaliteiten moet dit gebied over 20/30 jaar behouden of ontwikkeld hebben?
  • Als ieder individueel de kwaliteitskenmerken benoemd die hij/zij belangrijk vindt, ontstaat een gemeenschappelijke ‘voorraad kwaliteitsdoelen’.

Stap 2 Kwaliteitsprofielen

  • Bespreek de uitkomsten van de brainstorm in de groep. In welke kolom/rij van de matrix zijn veel, waar minder kwaliteiten genoemd? Waaraan ligt dat?
  • Bepaal samen per kolom (belang) van de matrix welke ‘clusters’ van soortgelijke kwaliteiten er zijn
  • Zo ontstaat zo een beperkt aantal ‘kwaliteitsthema’s, waarmee de volgende bewerkingen kunnen worden uitgevoerd. Welke kwaliteitsthema’s zijn:
    • Onderling goed/slecht te combineren?
    • Kwetsbaar/risicovol en welke juist kansrijk/risicoloos;
    • Essentieel: prioriteiten stellen (top3 per belang/kolom).

Stap 3: Programma van wensen

  • Bepaal voor de kwaliteitsthema’s met de hoogste prioriteit welk streefdoel bereikt moet worden.
  • Teken wensbeelden die de beoogde (nieuwe) ruimtelijke kwaliteit van het gebied symboliseren (Cliffhanger voor de Visiefase).
  • Bouw een overlap in naar de volgende fase voor een goede overdracht (Cliffhanger voor de visiefase).

Visiefase

Stap 4 Gebiedsanalyse

  • Breng ruimtelijke structuren in beeld door met behulp van de lagenbenadering.
    • Onderlaag : bodem, grondwater, archeologie, landschap
    • Netwerken : verkeer en vervoer, energie, informatie
    • Occupatie : ruimtegebruik, functies, beheer
  • Excursie: in het gebied de kwaliteitskenmerken tonen/bekijken. Welke structuren zijn de dragers van de beoogde ruimtelijke kwaliteiten?

Stap 5 Streefbeelden

  • Formuleer uitgangspunten op het raakvlak van kwaliteitswensen(eisen) en aanwezige ruimtelijke structuren. Bijvoorbeeld: “Versterk het kleinschalige karakter van het gebied door herstel van lijnvormige beplantingen”.
  • Geef vorm aan de uitgangspunten door motto’s, slogans en ruimtelijke concepten.
  • Wijs per uitgangspunt aandachtsgebieden aan.
  • Stel per uitgangspunt een streefbeeld op.
  • Confronteer de diverse streefbeelden met elkaar. Waar zijn ze wel/niet te combineren?

Stap 6 Structuurvisie/-plan

  • Formeer een of meer ontwikkelingsvisies door combinatie van de afzonderlijke streefbeelden.
  • Toets de ontwikkelingsvisies aan de oorspronkelijke kwaliteitsprofielen. Waar worden belangrijke kwaliteitseisen niet gerealiseerd?
  • Zoek naar mogelijkheden voor integratie of compensatie van belangrijke ontbrekende kwaliteiten in de ontwikkelingsvisie.
  • Geef aan welke veranderingen in de ondergrond (lange termijn) en netwerken (middellange termijn ) nodig zijn.
  • Werk de ontwikkelingsvisie uit in een stedebouwkundig plan of landschapsplan.
  • Schets - vooruitlopend op de uitvoerfase - vast één of meer projectideeën voor de belangrijkste ontwikkelingselementen uit deze visie (Cliffhanger voor de Uitvoeringsfase).

Uitvoeringsfase

Stap 7 Projectdefinitie

  • Geef per hoofdelement van de ontwikkelingsvisie aan welke kwaliteitseisen aan projecten worden gesteld. De kwaliteitswensen (stap3) en structuurvisie (stap6) worden concreet gemaakt en gekwantificeerd.
  • Confronteer de projectideeën met elkaar. Waar kunnen ze samengaan in ruimte, timing en budget? Waar concurreren ze met elkaar?
  • Herdefinieer projecten en projectcombinaties.

Stap 8 (Schets-)ontwerp

  • Selecteer ontwerpteams op ervaring met specifieke kwaliteitaspecten en met de lagenbenadering.
  • Laat ieder ontwerp zowel naast specifieke projectgerichte kwaliteitsdoelen ook expliciet nagaan waar aan algemene kwaliteitsdoelen wordt bijgedragen
  • Stel een supervisor aan die de kwaliteit van alle projecten en de onderlinge afstemming bewaakt.
  • Laat bij de keuze van alternatieve ontwerpen een prijs/kwaliteitstoets opstellen.

Stap 9 Realisering

  • Maak een risicoanalyse voor kwaliteitsaspecten in het uitvoeringstraject. Denk aan financiering, timing en aan technische valkuilen.
  • Ontwikkel gecombineerde financieringsmogelijkheden (zoals: rood voor groen; ruimte voor ruimte; kwaliteit voor kwaliteit).
  • Voer gedurende de uitvoeringsfase tussentijdse kwaliteitscontroles uit.
  • Laat de toekomstige gebruikers in de uitvoeringsfase reeds expliciet hun mening en ideeën inbrengen (Cliffhanger naar gebruiksfase).

Gebruiksfase

Stap 10 Beheersvisie

  • Bekijk of gebruiksregels voldoende ruimte geven voor het beleven en gebruik maken van ruimtelijke kwaliteit.
  • Bied ruimte voor ontwikkeling van ‘ongeplande’ kwaliteit. Kwaliteit moet kans krijgen te groeien.
  • Stel een kwaliteitschecklist op als basis voor het onderhouds- en beheersplan.

Stap 11 Monitoring en evaluatie

  • Houd regelmatig gebruikersenquêtes naar de beleving van kwaliteitskenmerken.
  • Evalueer de gerealiseerde kwaliteit ten opzichte van de beoogde. Probeer daarbij ook de gerealiseerde ‘opbrengsten’ van ruimtelijke kwaliteit in beeld te brengen, bijvoorbeeld: toegenomen WOZ-waarde, toegenomen aantal bezoekers, groter aantal excursies naar en publicaties over de buurt, het park etc..
  • Signaleer in voortgangsrapportage tijdig de noodzaak van structurele kwaliteitsverbetering (Cliffhanger voor nieuwe initiatieffase).