"Kwaliteit is een eigenschap van gedachten en uitspraken die herkend wordt via een gedachteloos proces. Aangezien definities producten zijn van een strak, formeel denken, kan kwaliteit niet worden gedefinieerd. Ofschoon dus van kwaliteit geen definitie gegeven kan worden, weet iedereen toch wat kwaliteit is."

(uit: 'Zen en de kunst van het motoronderhoud' ; door Robert M. Pirsig; 1974)

 

Ruimtelijke Kwaliteit

Ruimtelijke kwaliteit van huis tot horizon
Als je een huis koopt let je ondermeer op de volgende kenmerken:

Ga naar GidsZijn de gebruiksmogelijkheden passend voor de activiteiten van mij en mijn gezin? (Gebruikswaarde)

Past de sfeer van huis en de buurt bij mijn leefstijl en geeft die een aangenaam gevoel? (Belevingswaarde)

Is het huis aan te passen aan veranderende woonwensen, goedkoop in onderhoud en is het op termijn goed te verkopen? (Toekomstwaarde)

Tezamen vormen deze waarden de ruimtelijke kwaliteit van het huis. De meest compacte omschrijving van ruimtelijke kwaliteit is daarom:

Ruimtelijke Kwaliteit = Gebruikswaarde + Belevingswaarde + Toekomstwaarde

Dezelfde waarden zijn aan de orde bij het bepalen van de ruimtelijke kwaliteit van een straat, een buurt, wijk of zelfs een regio. Daarbij zullen bij de verschillende waarden wel steeds andere kwaliteitskenmerken worden gebruikt. Maar in essentie gaat het om dezelfde waarden.

Stokoude waarden

De drie waarden blijken niet geheel nieuw te zijn. De Romeinse bouwmeester Vitruvius gebruikte rond 60 voor Christus de termen Utilitas (doelmatigheid), Venustas (uiterlijk schoon) en Firmitas (duurzaamheid) om de kwaliteit van bouwwerken te omschrijven. Ze passen goed bij de trits gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde. Deze begrippen zijn echter ruimer opgevat dan die van Vituvius.

 

 

 

Een regenboog aan kwaliteiten

De drie waarden kunnen we opsplitsen naar criteria of kwaliteitskenmerken, bijvoorbeeld:

Gebruikswaarde = doelmatigheid + functionele samenhang
Belevingswaarde = diversiteit + identiteit + schoonheid
Toekomstwaarde = duurzaamheid + aanpasbaarheid + beheerbaarheid

We kunnen nog veel meer kwaliteitscriteria aan deze waarden koppelen. Er ontstaat dan een regenboog aan kleuren van ruimtelijke kwaliteit. Die kleuren vloeien bovendien geleidelijk in elkaar. Dat is mooi maar niet praktisch. Het gaat er steeds om de aspecten te vinden die van toepassing zijn voor het project of gebied in kwestie.

Met behulp van de matrix ruimtelijke kwaliteit kan je het hele spectrum van gebiedskwaliteiten in beeld brengen.

De kwaliteit van een maatkostuum
Ruimtelijke kwaliteit wordt niet door iedereen op dezelfde manier beleefd en beschreven. Er is geen algemeen geldende norm of maat te geven. Er zijn veel aspecten aan ruimtelijke kwaliteit. Niet iedereen vindt hetzelfde belangrijk. En zelfs als ze dat wel doen verschilt vaak hun mening over de concrete vertaling ervan. Twee mensen vinden bijvoorbeeld allebei ‘rust en ruimte’ belangrijk in hun leefomgeving. Voor de een betekent dit de nabijheid van een groot wandelbos. Voor de ander is het een groot balkon met een weids uitzicht.

Daarover moeten we praten. Kijk welke invulling ieder geeft aan ruimtelijke kwaliteit. Misschien zijn er overeenkomsten. Maar verschillende ideeën zijn vaak nog interessanter dan overeenkomsten. Plekken krijgen een ‘meerwaarde’ wanneer mensen kwaliteiten op een eigenwijze wijze vorm geven.


De verdwijntruc van kwaliteit
Ruimtelijke kwaliteit ontstaat niet vanzelf. Sterker nog: als je niets doet verdwijnt het vanzelf. Het kost inspanning om bestaande ruimtelijke kwaliteit te behouden. De ‘rust en ruimte’ van het bos en van het balkon worden op vele manieren bedreigd. Zonder zorg verwatert ruimtelijke kwaliteit.

Minstens zo moeilijk is het om nieuwe ruimtelijke kwaliteiten te creëren. Ruimtelijke plannen worden gestart met een hoge kwaliteitsambitie. Vaak verdwijnt die ambitie naarmate plannen concreter worden. Dan pas worden de neveneffecten, de technische problemen en kosten zichtbaar. Bij planvorming zullen we van af de eerste idee tot aan de realisering en het beheer moeten letten op ruimtelijke kwaliteit. In de gids wordt daarvoor manier van werken beschreven.